Een beschaving buiten de overleefmodus

Laten we het concreet maken. In Nederland en in grote delen van de westerse wereld leven we niet langer in directe overleving. We zijn niet in oorlog of in wederopbouw. We leven in een van de meest welvarende, veiligste en gelukkigste landen ter wereld (zo was het in ieder geval lange tijd). Onze ouders en grootouders vochten voor wat wij nu als vanzelfsprekend ervaren: stabiliteit, onderwijs, gezondheidszorg, kansen.

Dat is geen kleine prestatie. Het is een evolutionaire mijlpaal.

Maar precies daar ontstaat iets nieuws. Want wanneer de externe dreiging wegvalt, verschuift de aandacht onvermijdelijk naar binnen. Wat vroeger werd overstemd door noodzaak, krijgt nu ruimte om gehoord te worden.

Dat uit zich niet zelden als schuren:
Een burn-out (wat zelden een oorzaak is, maar vrijwel altijd een symptoom).
Een gevoel van leegte terwijl “alles klopt”.
De vraag: is dit het nou?
Of: wat geef ik eigenlijk door aan mijn kinderen?

Therapie: wondzorg of ontwikkelruimte?

Van oudsher werd therapie en zeker de GGZ, primair gezien als vangnet voor ernstige ontregeling. Angststoornissen, depressie, psychose, trauma. En terecht. Therapie als het dichten van een bloedende wond is en blijft essentieel.

Maar parallel daaraan is een andere beweging ontstaan. Niet los van de GGZ, maar ernaast en erdoorheen. Een beweging waarin therapie, coaching, psychologie en bewustzijnswerk niet alleen worden ingezet om weer te functioneren, maar om te onderzoeken wat functioneren eigenlijk betekent. 

Dat is geen pathologisering van het normale leven. Integendeel. Het is een teken dat we ons die vraag überhaupt kunnen permitteren.

Waar eerdere generaties vooral bezig waren met overleven, wederopbouw en bestaanszekerheid, bevinden we ons nu, om Maslow erbij te halen, voorbij de klassieke piramide. Niet alleen richting zelfactualisatie, maar richting wat hij later zelf zelftranscendentie noemde: betekenis, waarheid, verbondenheid, dienstbaarheid.

Waarom het nu lijkt op religie

Dat de hang naar zelfinzicht -waaronder maar niet beperkt tot therapie- soms religieuze trekken krijgt, is niet zo vreemd. Religie vervulde eeuwenlang precies deze functie: zin geven, lijden duiden, het ego relativeren, het grotere geheel voelbaar maken.

Nog vóór het bestaan van religieuze dogma’s en instituties ging religie ten diepste over zelfrealisatie. Over het bevrijden van de ziel uit verstarde persoonlijkheidsstructuren. Jezus, de Boeddha, Mohammed, Ubuntu, inheemse wijsheid, Nelson Mandela, allemaal wezen ze, elk in hun eigen taal, voorbij het kleine, egoïstische zelf. Het deel dat we nódig hebben als instrument (bijvoorbeeld om te stoppen voor een rood stoplicht) maar niet zíjn. 

Wat we nu zien, is geen breuk met die tradities, maar een seculiere hervertaling ervan. Therapeuten, psychologen, psychiaters, coaches, maar ook onderzoekers, filosofen en zelfs business schools trekken opnieuw aan oude draden: bewustzijn, ethiek, belichaamde wijsheid, zingeving, bezieling.

Dat verklaart ook de hernieuwde belangstelling voor psychedelisch onderzoek, sjamanistische rituelen, zweethutten, systemisch werk en tantra: niet als escapisme, maar als pogingen om toegang te krijgen tot lagen van ervaring die het rationele brein van ons niet ontsluit. 

Tegelijkertijd wordt hier kritisch op gestudeerd, onder andere aan universiteiten als Wageningen en Nyenrode, waar promoties plaatsvinden op thema’s als bewustzijn en zelfverwerkelijking.

Pathologie of potentieel?

De kernvraag is dan ook niet of therapie “te ver gaat”, maar waarvoor we haar inzetten.

Als iemand in diepe angst, paniek of uitputting verkeert, is therapie zorg. Stabilisatie. Regulatie. Herstel. Dat blijft onmisbaar.

Maar voor een groeiende groep mensen gaat het niet meer over beter worden. Het gaat over vollediger worden. Over het ontsluiten van potentieel dat generaties lang geen ruimte kreeg, simpelweg omdat er andere prioriteiten waren.

Biologisch gezien weten we dat de mens een lerend, ontwikkelend wezen is. Psychologisch weten we dat verlangen naar verbonden zijn nooit stilstaat. Filosofisch weten we dat betekenis niet ontstaat door bezit, maar door richting. 

Misschien is de huidige tijdgeest met al haar schuring, polarisatie en innerlijke onrust niet alleen een maatschappelijk probleem, maar ook een uitnodiging. Een kapstok die ons dwingt naar binnen te kijken: wie ben ik ten diepste?

Een nieuwe piramide?

Misschien zijn we toe aan een herijking van Maslow. Niet iedereen hoeft naar de top. Niet iedereen wil zelfverwerkelijking. En dat is volledig legitiem.

Voor de één is zingeving te vinden in carrière, gezin, creatie of rust. Voor de ander in verdieping, liefde, bewustzijn of waarheid. Elke vorm van verlangen organiseert een leven. Elke keuze is een vorm van ‘religie’ in de oorspronkelijke betekenis van het woord: datgene wat je verbindt.

Maar wat menselijk lijkt, is dit: zodra een trede werkelijk belichaamd is, ontstaat het verlangen naar de volgende. Niet uit tekort, maar uit vitaliteit.

En dát is misschien waar therapie vandaag werkelijk over gaat. Niet over fixen. Niet over normaliseren. Maar over leren verdragen wie en wat we zijn en van daaruit onderzoeken wat er nog mogelijk is.

Niet omdat het moet.
Maar omdat liefde voor waarheid maakt dat sommige mensen op pad gaan.

En elke tijdgeest heeft die mensen nodig.

Persoonlijke noot

Lange tijd zocht ik zelf naar betekenis en zingeving terwijl ik 'alles leek te hebben'. Mijn route voerde langs pieken en dalen in deze zoektocht. Tegen mijn eigen clienten zeg ik dan ook altijd dat niets menselijks mij vreemd is. 

En precies die constatering bleek waarachtiger naarmate mijn reis vorderde. Juist in het diep menselijke - in gevoelens van macht en onmacht, controle en vernauwing, verwarring een leegte en alle tegendelen daarvan - blijkt de doorgang mogelijk naar velden van bezieling, bewustzijn, liefde en vrijheid. 

En die reis? Het lijkt erop dat het menselijk potentieel oneindig is. Het lijkt er ook op dat alles wat je ervaart als schuren, als pijn of zelfs als wond, een mogelijkheid is om je volle potentieel te kunnen leven. 

Zoals Lennart Cohen zingt: ...."That is where the Light get's in."

Dank

Ik sluit dit jaar in diepe dankbaarheid aan mijn leermeesters af want ook mijn eigen reis verdiept zich doorlopend. Het jaar 2025 heeft me een immense rijkdom aan parels opgeleverd die me zonder hen niet waren toegevallen. 

Piet Weisfelt 
Conny ten Klooster
Tanja Meyburgh
Gwen Timmer
Vivian Broughton 
Dirkje Veldman 
De  grotten van de Katharen

En alle cliënten en klanten waaraan ik bij iedereen in wederkerigheid mocht leren over de kracht van liefde..