Het gevaar van deze illusie

Maar psychologisch en relationeel is dit een gevaarlijke illusie.

Want wat niet gedeeld wordt, verdwijnt niet. Het zakt onder de waterlijn en ís daarmee bedreigend voor de verbinding in je relatie of zelfs bedreigend voor je relatie als zodanig.

Dit gaat op voor zowel mannen als vrouwen en kan variëren van iets ogenschijnlijks kleins tot het hebben van een parallel leven zoals een verslaving of een affaire. 

De relatie onder de waterlijn

Relaties bestaan niet alleen uit woorden, afspraken en zichtbare interacties. Ze bestaan minstens zo sterk uit wat zich afspeelt in het impliciete veld tussen twee mensen: lichaamstaal, micro-expressies, energetische spanning, het ritme van nabijheid en afstand. Het verlangen naar de ander als maatje, als lief, als vertrouweling, als seksuele reisgenoot.

Ons zenuwstelsel is hierin ons kompas en een uiterst gevoelig waarnemingsinstrument.

Wanneer we iets belangrijks niet delen zoals bijvoorbeeld een twijfel, een verlangen, een grens, een innerlijk conflict, gebeurt er iets subtiels maar wezenlijks. Ons zenuwstelsel blijft het dragen. Het spant zich in om iets binnen te houden. En die spanning wordt onvermijdelijk voelbaar voor de ander.

Niet omdat de ander “raadt” wat er speelt maar omdat zenuwstelsels voortdurend op elkaar afstemmen. We zenden signalen uit die we zelf niet bewust controleren: een andere toon, een lichte terugtrekking, minder open oogcontact, een veranderde aanraking, een onverklaarbare afstand. De trilling van je zenuwstelsel brengt de kompasnaald van de ander van slag. 

Onder de waterlijn weet de ander allang: er is iets. Boven de waterlijn, meestal is dit in ons rationele brein, laten we ons graag door onszelf of de ander overtuigen dat er niets aan de hand is. 

Kun jij je voorstellen wat dit doet met de koers van je liefde, verbinding en uiteindelijk jullie relatie?

Zwijgen is niet neutraal 

Wat vaak wordt vergeten, is dat niet-delen geen neutrale handeling is. Het is een bewuste, relationele beweging. Door iets wezenlijks niet te vertellen, checken we op een dieper niveau uit de wederkerigheid. Denk aan een lemniscaat dat tussen jullie loopt en waar iemand ineens een paar grote zakken zand ingooit. 

Die zandzakken komen daar als we iets bij ons houden terwijl we ondertussen wel in verbinding blijven. Nou ja, in verbinding… we doen alsof.

Dat is geen verwijt maar een observatie en bijna niemand ontkomt hieraan. Psychologisch gezien was dit namelijk ooit een noodzakelijk onderdeel van je jeugd: je kon niet alles zeggen want dan zwaaide er vaak wat. Dat kan letterlijk zijn geweest maar vaak waren onze ouders door hun bezorgdheid wat angstig of juist dominant naar ons. Soms zelfs, als we ouders hadden met een groter verhaal, hebben we überhaupt nooit goed geleerd dat iemand beschikbaar was voor onze verlangens of behoeften.

De onbewuste sporen van onze kindertijd nemen we dus mee in onze volwassen relaties.

Psychologisch gezien ontstaat er door de herhaling van dit gedrag dat ooit handig of zelfs noodzakelijk was, een asymmetrie naar onze partner:

                  •               Jij weet meer.

                  •               Jij draagt de context.

                  •               Jij bepaalt wat de ander wel en niet mag weten.

Dat plaatst de partner onbewust in een akelige positie.

Je behandelt je partner dan niet als volwassen gelijke, maar als iemand die “beschermd” moet worden. Alsof je zegt: dit is te veel voor jou. Jij kunt dit niet dragen. Jij kunt mij niet aan zoals ik werkelijk ben.

Dat is geen zorgzaamheid. Dat is een vorm van onderschatting.

Maar evengoed doen we dit uit angst: “Als ik met jou deel wat ik wil dan breekt de pleuris uit.” - Pardon my French. “Als ik zeg wat ik verlang dan ga je me dat verbieden en dat wil ik niet.” 

De onbewuste machtspositie

Wanneer we informatie achterhouden, plaatsen we onszelf impliciet in een machtspositie. Wij zijn degene die weet, regisseert, inschat. De ander wordt daarmee zonder dat we dat zo bedoelen gereduceerd tot een kwetsbaar kind die de waarheid niet aankan. Of we maken van onszelf een kind dat niet wil dealen met de consequenties van ons eigen verlangen en maken daarmee impliciet de ander tot bedreiging van ons geluk.

Dit raakt een diep psychologisch patroon. Veel mensen hebben namelijk ooit geleerd dat eerlijk zijn leidt tot afwijzing, conflict (gedoe) of verlies van liefde. 

Zwijgen werd een overlevingsstrategie. Maar in volwassen relaties herhaalt dit patroon zich niet zonder gevolgen.

De partner voelt zich vaak:

                  •               onveilig zonder te weten waarom,

                  •               onzeker over zijn of haar intuïtie,

                  •               verantwoordelijk voor een spanning die niet benoemd wordt,

                  •               kleiner gemaakt in draagkracht en volwassenheid.

En paradoxaal genoeg gebeurt precies wat men wilde voorkomen: afstand, wantrouwen en ontregeling. In mijn praktijk zie ik geregeld mensen die last hebben van (zware) mentale en/of fysieke ontregeling omdat hun partner essentiële gevoelens of acties verzwijgt. 

Hun verstand begrijpt niet wat er loos is want aan de oppervlakte lijkt hun relatie goed: ze leven samen, voeden kinderen op, hebben een fijne vriendenkring en doen leuke dingen. 

Wat het zenuwstelsel wél nodig heeft

Veiligheid in een relatie ontstaat niet door afwezigheid van moeilijke waarheid, maar door draagkracht in contact. Een zenuwstelsel ontspant wanneer het voelt: we zijn samen in dit. Niet wanneer één van de twee iets alleen draagt. 

Eerlijk delen betekent niet alles ongeremd eruit gooien. Het betekent:

• delen wat van belang is voor de relatie. Zoals mijn leermeester Piet Weisfelt vaak zei: “Het zal je opvallen dat dit vaak héél veel is (wat is eigenlijk niet van belang?).”
• verantwoordelijkheid nemen voor je innerlijke wereld (verlangen, behoeften, willen, kunnen)
• spreken vanuit jezelf, niet over de ander 
• het tempo van de relatie respecteren. Soms (vaak) heeft de ander namelijk tijd nodig om uit te vinden wat jouw verlangen of emotie betekent voor hem of haar
• en de ander uitnodigen als volwassen gelijkwaardige. Dit betekent dat je in gesprek blijft over alles wat boven komt.

Dit lijstje skills is vaak echt iets wat we moeten leren. Het kán namelijk zijn dat als jij aangeeft wat je verlangt of nodig hebt of wat er bij je speelt, de ander een reactie geeft waar je (heel veel) moeite mee hebt. Dat is zelfs aannemelijk. 

Echte intimiteit vraagt: Ik laat mij zien en ik erken dat jij de kracht hebt om mij hierin te ontmoeten en ik erken mijn eigen kracht om jou te ontmoeten met alles dat er bij jou speelt (als reactie op mij).

Dit betekent niet dat je  krijgt wat je hebben wil maar dat je een gezamenlijke strategie zoekt die voor beiden oke is. Soms zal je verlangen, emotie of behoefte ruimte krijgen, soms zal het een zoektocht zijn en in bepaalde gevallen zal het leiden tot een herdefiniëring van jullie relatie. 
 

Dat is geen belasting. Dat is vertrouwen. 

Hoe het anders kan

Het alternatief voor “wat niet weet, wat niet deert” is niet hardheid in oversharing, maar bewuste en proactieve transparantie.

Dat betekent:

• erkennen dat wat in jou leeft, invloed hééft, ook als je het niet zegt;
• voelen wanneer zwijgen eigenlijk afstand creëert;
• beseffen dat delen de relatie niet breekt, maar verdiept mits het gedragen wordt.

Het vraagt moed om te zeggen:

Dit is spannend voor mij om te delen.

Ik weet niet hoe jij hierop zult reageren.

Maar ik wil je serieus nemen als mijn gelijkwaardige partner.

Daarmee verlaat je het blokkerende patroon en nodig je de ander uit in volwassen nabijheid.

Voorbeelden | Spannende onderwerpen die vaak verzwegen worden

Dit zijn thema’s die mensen regelmatig voor zich houden “om de relatie te beschermen”, terwijl ze juist onderhuids ontregelen:

• Verliefd zijn op iemand anders
• Vreemdgaan (emotioneel of fysiek)
• Fantasieën of verlangens die afwijken van wat bekend is
• Twijfel over de relatie of toekomst samen
•  De stiefkinderen niet (altijd) fijn vinden
•  Spijt over het samengestelde gezin
•  Geen seksuele aantrekking (meer) voelen
•  Schuldgevoelens in ouderschap
•  Schulden of financieel risicogedrag
• Verslaving (alcohol, drugs, porno, gokken, werk, eten)
• Medische of psychische klachten verzwijgen
• Grote levenskeuzes (weg willen, ander werk, emigratie, geen kinderen willen)
• Grenzen die structureel overschreden worden maar niet benoemd
• Innerlijke of spirituele eenzaamheid binnen de relatie

Wat deze onderwerpen gemeen hebben: ze raken identiteit, loyaliteit en hechting. En precies daarom worden ze vaak verzwegen.

Voorbeelddialoog 1 -  “Ik ben verliefd op iemand anders”

Context: Er is (nog) geen vreemdgaan. Wel een innerlijk proces dat te groot is geworden om alleen te dragen.

Partner A:

“Ik wil iets delen wat ik spannend vind en waar ik me voor schaam. Ik heb hier lang mee geworsteld, omdat ik bang ben je pijn te doen.”

Partner B:

“Oké… ik merk dat ik spanning voel, maar ik luister.”

Partner A:

“Ik ben me gaan realiseren dat ik gevoelens heb ontwikkeld voor iemand anders. Ik heb daar niets mee gedaan, maar het leeft wel in mij.”

(stilte)

Partner B:

“Dat komt binnen. Mijn eerste reactie is angst. Tegelijk waardeer ik dat je dit zegt voordat het iets is geworden.”

Partner A:

“Dat is precies waarom ik het deel. Ik wil dit niet alleen dragen en ik wil jou niet buitensluiten. Het zegt iets over mij, en misschien ook iets over ons, maar ik weet nog niet wat.”

Partner B:

“Dank je dat je me niet klein maakt en buitensluit door dit geheim te houden. Ik heb tijd nodig om te voelen wat dit met me doet. Maar ik wil hier wel samen naar kijken.”

Onder de waterlijn gebeurt hier iets cruciaals:

Beide partners blijven volwassen, aanwezig en gelijkwaardig. De waarheid wordt gedeeld zonder overdracht van schuld, en het zenuwstelsel van beiden krijgt ruimte om te reguleren.

Voorbeelddialoog 2 - “Ik ben vreemdgegaan”

Context: Er is daadwerkelijk grensoverschrijdend gedrag geweest. Dit vraagt extra zorgvuldigheid.

Partner A:

“Ik moet je iets vertellen wat ik het liefst verborgen had gehouden. Maar ik voel dat het geheim ons kapotmaakt. Ik ben vreemdgegaan.”

(lange stilte)

Partner B:

“Dit is een schok. Mijn lijf staat nu in alarm. Ik weet niet wat ik moet zeggen.”

Partner A:

“Dat snap ik. Ik wil niets van je vragen nu. Alleen zeggen dat ik volledige verantwoordelijkheid neem. Dit is van mij. Niet omdat jij tekortschiet.”

Partner B:

“Ik voel boosheid, verdriet en verwarring tegelijk.”

Partner A:

“Dat is logisch. Ik ga niet uitleggen of rechtvaardigen. Wat ik wel wil zeggen is dat het verzwijgen me boven jou plaatste alsof ik mocht bepalen wat jij aankan. Dat was niet oké.”

Partner B:

“Het voelt inderdaad alsof ik lang iets heb gevoeld wat ik niet mocht weten.”

Partner A:

“En dat spijt me diep. Ik wil, als jij dat ooit wilt, samen kijken of en hoe dit te dragen is. Maar ik respecteer ook als je afstand nodig hebt.”

Hier wordt het verschil gemaakt tussen waarheid en geweld:

De waarheid wordt gedeeld zonder defensie, zonder het zenuwstelsel van de ander te overspoelen met verklaringen.

Voorbeelddialoog 3 - samengesteld gezin “Ik vind je kinderen soms niet fijn”

Context: een samengesteld gezin, liefdevolle intenties, maar innerlijke spanning die te groot wordt om te verzwijgen.

Partner A (stiefouder):

“Ik wil iets met je delen dat ik spannend vind om te zeggen, omdat ik bang ben dat je denkt dat ik jou of je kinderen afwijs. Dat is niet mijn intentie.”

Partner B (biologische ouder):

“Oké… ik voel al spanning, maar ik luister.”

Partner A:

“Ik merk dat ik je kinderen soms niet fijn vind om bij me te hebben. Niet altijd, niet continu. Maar er zijn momenten dat ik me overspoeld voel, geïrriteerd raak of me terugtrek.”

(stilte)

Partner B:

“Dat raakt me. Mijn eerste impuls is om ze te verdedigen.”

Partner A:

“Dat snap ik. En ik wil heel duidelijk zeggen: dit gaat niet over hun waarde of wie ze zijn. Het gaat over wat er in míj gebeurt. Ik wil dit niet langer verzwijgen, omdat ik voel dat het me emotioneel afwezig maakt.”

Partner B:

“Nu je dat zegt… ik voelde inderdaad dat je soms afstand neemt, maar ik wist niet waarom.”

Partner A:

“En daar wil ik verantwoordelijkheid voor nemen. Door het niet te zeggen, liet ik jou en de kinderen voelen dat er iets niet klopte, zonder woorden. Dat voelt niet eerlijk.”

Partner B:

“Ik vind dit moeilijk, maar ik ben ook opgelucht dat je het zegt. Dan kunnen we samen kijken wat jij nodig hebt en wat de kinderen nodig hebben.”

Onder de waterlijn gebeurt hier iets wezenlijks:

De stiefouder stapt uit de verborgen bovenpositie (“ik draag dit wel alleen”) en erkent de ander als volwassen partner die mag meeweten, meedragen en meedenken.

Waarom deze gesprekken helend kunnen zijn (hoe pijnlijk ook)

Wat in de dialogen zichtbaar is:

                  •               de spreker neemt eigenaarschap over de innerlijke wereld

                  •               de ander wordt niet gereduceerd tot kwetsbaar kind

                  •               er is ruimte voor regulatie, pauze en gelijkwaardigheid

                  •               de relatie wordt serieus genomen als draagkrachtig systeem

Dit is het tegenovergestelde van

“wat niet weet, wat niet deert”.

Want wat werkelijk beschadigt is niet de waarheid maar het alleen dragen ervan terwijl je samen bent.

“Wat niet weet, wat niet deert” is geen wijsheid, maar een culturele verdoving. Een manier om niet te hoeven voelen hoe relationeel verbonden we werkelijk zijn. Want in diepe relaties weten we het allang, niet met ons hoofd, maar met ons lichaam. De impact op jullie liefde is echt enorm, zélfs als je bij elkaar blijft. 

Wat werkelijk beschadigd is niet de waarheid

Wat beschadigend is, is alleen dragen wat eigenlijk samen gedragen wil worden. Ja, daar kleeft zeker risico aan. Tenslotte kan het zijn dat jouw lief jouw verlangens of behoeften niet (direct) een plek kan geven in jullie relatie.

De vraag is dan niet: hoe kan ik én mijn relatie én mijn andere verlangens invullen zonder dat mijn lief het weet? Maar: hoe gaan wíj hier samen mee om? Wat is hier dan mogelijk? Wat heb ik, wat heeft mijn lief en wat heeft onze relatie nodig om dit te kunnen dragen of zelfs invulling aan te kunnen geven?

Dat dit proces soms inténs spannend en vaak ook zeer ingewikkeld is moge héél helder zijn. Ik ken namelijk niemand die dit niveau van ‘waarheidsvinding in verbinding’ goed heeft geleerd van ouders of op school. Ook de psychiater, psycholoog, therapeut, coach en begeleider heeft iedere keer weer te voelen waar er meer waarheid gevoeld én gedeeld dient te worden. Tenslotte is niets menselijks ons vreemd. 

Gelukkig is het te leren, steeds weer een laagje dieper. Het resultaat? De liefde, harmonie, het begrip en de communicatie stroomt weer. Jullie liefde heeft aan draagkracht, volheid en waarachtigheid gewonnen waardoor je ervaart dat je een team bent. 

De liefde en de waarheid brengen je altijd meer levensvreugde en nóg meer liefde en waarheid. Zo gaat dat. Meestal niet in een rechte lijn maar wat zou het? Dat wat je krijgt als je het aangaat is onbetaalbaar. 

 Lees verderop hoe dit principe werkt tussen politiek en burgers.

Wanneer systemen ook zwijgen

De onderwaterdynamiek tussen instituties en mensen

Wat zich in intieme relaties afspeelt, herhaalt zich één op één in grotere systemen. Het principe “wat niet weet, wat niet deert” is niet alleen een persoonlijk afweermechanisme, maar een systemische strategie. Ook instituties zoals politiek, overheid, politie, jeugdzorg, onderwijs, zorg en ook bedrijven zwijgen, verzwijgen, minimaliseren of abstraheren, vaak met exact dezelfde onbewuste motivatie: orde bewaren, escalatie voorkomen, controle houden.

Maar net als in relaties geldt: zwijgen is geen neutraliteit. Het is een positionering.

De bovenpositie van het systeem

In dit stuk is gekozen voor 'Politiek en Burger' maar de parallel gaat op voor alle systemen in werk en privé.

Wanneer een systeem vitale informatie niet deelt, emoties niet erkent of innerlijke spanning niet benoemt, ontstaat er automatisch een asymmetrische verhouding:

                  •               Het systeem weet

                  •               De burger voelt

                  •               Maar krijgt geen taal, context of erkenning

Dat is exact dezelfde dynamiek als in een relatie waarin één partner zegt: “Ik zeg het maar niet, dat is beter voor jou.”

Onder de waterlijn zegt het systeem daarmee:

Wij bepalen wat jij aankan.

Wij weten wat goed voor je is.

Jouw beleving is secundair aan onze orde.

Dat plaatst burgers onbewust in een kinderpositie en het systeem in een ouderpositie.

Zenuwstelsels reageren op systemen zoals ze op mensen reageren

Het is een misvatting te denken dat mensen alleen emotioneel reageren op individuen. Ons zenuwstelsel reageert net zo sterk op:

                  •               toon van communicatie

                  •               mate van transparantie

                  •               erkenning of ontkenning

                  •               congruentie tussen woorden en gedrag

Wanneer burgers:

                  •               geen uitleg krijgen over handelen,

                  •               tegenstrijdige boodschappen ontvangen,

                  •               of voelen dat emoties “niet relevant” zijn ontstaat er collectieve ontregeling:

                  •               wantrouwen

                  •               vijanddenken

                  •               escalatie

                  •               polarisatie

Niet omdat mensen onredelijk zijn, maar omdat hun zenuwstelsel geen veilige relatie ervaart met het systeem.

Politiek en burger: een relationeel veld, geen abstractie

De relatie tussen politiek en burger is geen puur functionele interactie. Het is een hechtingsrelatie op systeemniveau:

                  •               de politiek vertegenwoordigt bescherming én macht

                  •               de burger is afhankelijk én autonoom

Wanneer de politiek:

                  •               niet uitlegt waarom iets gebeurt,

                  •               emoties wegzet als weerstand,

                  •               of intern spanningen draagt zonder ze te erkennen,

dan voelt de burger:

Ik word gezien als object, niet als mens.

Dit activeert dezelfde reacties als bij een onveilige ouder:

                  •               verzet

                  •               terugtrekking

                  •               overaanpassing (conformeren zonder nadenken)

                  •               agressie

Wat zwijgende systemen daadwerkelijk dóén:

Zwijgen of abstraheren in systemen heeft aantoonbare effecten:

                  •               Infantilisering van burgers

(mensen gaan óf rebelleren óf afhaken)

                  •               Verlies van legitimiteit

gezag wordt macht zonder relatie

                  •               Escalatie van conflict

omdat ongehoorde spanning altijd een uitweg zoekt

                  •               Morele verwarring

regels zonder relatie voelen willekeurig

Precies zoals in een relatie: waar geen dialoog is, ontstaat strijd of afstand.

De volwassen positie van een gezond systeem

 Een volwassen systeem doet iets radicaal anders. Het:

                  •               erkent spanning zonder meteen op te lossen

                  •               deelt context en afwegingen

                  •               benoemt grenzen én menselijkheid

                  •               spreekt met mensen, niet over mensen

Dat klinkt bijvoorbeeld als:

“Dit is waarom we zo handelen. We weten dat dit spanning oproept. Die spanning mag bestaan.”

Dit is geen zwakte.

Dit is relationeel leiderschap.

Van controle naar contact

Zowel in relaties als in systemen geldt:

Veiligheid ontstaat niet door informatie achter te houden maar door samen in de werkelijkheid te blijven.

Systemen die durven spreken, luisteren en erkennen:

                  •               reguleren collectieve zenuwstelsels

                  •               vergroten draagvlak

                  •               verminderen escalatie

                  •               herstellen vertrouwen

Niet door perfect te zijn maar door volwassen aanwezig te zijn.

Waar systemen zwijgen, gaan mensen schreeuwen.

Waar systemen uitleggen, kunnen mensen ademen.

Het werkelijke alternatief voor controle is niet chaos maar contact. Contact is verbinding. Verbinding is altijd gebaseerd op waarheid. Waarheid is altijd de toegangspoort tot meer liefde, harmonie, verbinding, begrip, samenwerking en stromende communicatie.